دریافت اطلاعات ...
 
روابط عمومی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی
دوشنبه ۵ مهر ۱۴۰۰

ضربه كرونا به نوجوانان | پيامدهاي زندگي در دوران كرونا بر سلامت روان
 
متخصصان روان مي گويند: ميزان مراجعه نوجوانان در دوران كرونا به روانپزشكان و روانشناسان بالا رفته و بخشي از آنها نياز به استفاده از داروهاي ضدافسردگي دارند. افت تحصيلي بيشترين دليل مراجعه نوجوانان به مشاور و روانشناس است. آنها مي گويند حتي با تمام شدن دوران كرونا، همچنان عوارض آن مثل ...
نوجوانان همشهري- يكتا فراهاني: با گذشت نزديك به 17 ماه از شروع پاندمي كرونا در ايران، پيامدهاي شيوع غيرمنتظره اين ويروس، به تدريج در حال رخ نمايي است. در كنار مشكلات اقتصادي، ارتباطات اجتماعي و آموزش از راه دور، حالا مساله جدي تري، مطرح مي شود و آن هم سلامت روان است. هر چند كه از ابتداي شيوع كرونا، با آغاز قرنطينه و قرار گرفتن خانواده ها و فرزندان آنها براي مدت زمان طولاني در كنار هم، كساد شدن كسب و كارها و مشكلات اقتصادي خانواده ها، نگراني ها از فشارهاي رواني بالا رفته بود، اما در ادامه راه، با طولاني شدن اين وضعيت، مرگ هاي پي درپي، سوگ هاي ناتمام و خانه نشيني طولاني و همچنين دور بودن از فضاي آموزشي و روابط اجتماعي، صدمه هاي سنگين تري به روان افراد وارد شد.

حالا در اين حلقه جمعيتي بزرگ، به گفته روانپزشكان و روانشناسان، نوجوانان به عنوان گروهي كه از مرحله كودكي به جواني در حال تغيير وضعيت اند، آسيب هاي جدي تري مي بينند؛ آسيب هايي كه در دوران پساكرونا، نمود بيشتري پيدا خواهد كرد. بررسي هاي انجام شده در پاندمي پايان نيافته كرونا، از افزايش مشكلات رفتاري، وسواس،اضطراب و ترس و همچنين مشكلات مربوط به سازگاري، افزايش شدت اختلالات روان و افسردگي پس از آسيب را نشان مي دهد. به گفته رئيس سازمان نظام روانشناسي، يكي از بيشترين مراجعات افراد به مشاوران و روانشناسان در دوران كرونا، مربوط به همين نوجوانان و مشكلات آنها با خانواده ها، انطباق با آموزش مجازي، دور بودن از دوستان و همكلاسي ها و همسن و سالان خود در اين دوران بوده است. اوايل امسال، رييس مركز روانپزشكي رازي هم، گفته بود كه سوگواري و تروماي از دست دادن در گروه سني پايين، مي تواند اثرات دراز مدتي داشته باشد و فقدان والدين در سنين زير 15 سال احتمال ابتلا به اختلالات اضطرابي و افسردگي را در آينده افزايش مي دهد و اين موضوع توسط مطالعات مختلف نشان داده كه همه اينها در شرايطي است كه تا روز گذشته با مرگ 357 نفر ديگر، آمار فوتي هاي كرونا به 89 هزار و 479 نفر رسيد؛ يعني تعداد زيادي از كودكان و نوجوانان، سوگوار شده اند.

بروز نشانه هاي افسردگي در نوجوانان مهشيد رابطيان، فوق تخصص روانپزشكي كودك و نوجوان درباره مشكلات نوجوانان در دوران كرونا به همشهري مي گويد: «توجه داشته باشيم برايند دوره نوجواني و تفكيك آن با دوران كودكي، يافتن دوستان همسن و سال و صميمي شدن با آنهاست. ايجاد روابط اجتماعي به نوجوان كمك مي كند خود را براي ورود به دنياي بزرگسالي آماده كند اما كرونا باعث شده جامعه نسبتا امن آموزشي كه تحت مراقبت اولياي مدرسه قرار دارد به صورت مجازي فعاليت داشته باشد. نداشتن حضور فيزيكي در فضاي آموزشي به ويژه براي دانش آموزان برون گرا كه علاقه زيادي به برقراري روابط و وقت گذراندن با دوستان شان دارند، باعث بروز زمينه هاي افسردگي در آنها شده است.» براساس اعلام اين روانپزشك، ميزان مراجعه نوجوانان در دوران كرونا به روانپزشكان و متخصصان بالا رفته، بخشي از آنها نياز به استفاده از داروهاي ضدافسردگي دارند.

دليل آن هم دير مراجعه كردن خانواده ها براي حل اين مشكل است. به طوري كه پرخاشگري، استرس و اضطراب در فرزندان آنها نهادينه مي شود و ديگر نمي توان تنها با رفتاردرماني يا روان درماني ساده يا آموزش فرزندپروري به والدين، مشكل را برطرف كرد. رابطيان به پناه بردن بيشتر نوجوانان به فضاي مجازي هم اشاره مي كند و مي گويد كه استفاده از فضاي مجازي در دوران كرونا تبديل به يك اعتيادشده و شدت اين اعتياد، موضوعي جدي است. آسيب هاي اين اعتياد بسيار گسترده و در بعضي مواقع غيرقابل جبران است؛ چرا كه مانع از رشد روابط بين فردي و شكل گيري شخصيت نوجوان مي شود. آشنا شدن نوجوانان با موضوعاتي مثل مصرف موادمخدر، كنجكاوي هاي جنسيتي و ديدن تصاويرغيرواقعي كه اغلب منجر به ايجاد خشم و عصبانيت بيشتر آنها مي شود، تنها نمونه هاي ساده اي از تأثيرات اين فضا بر آنهاست.

افت تحصيلي؛ بيشترين دليل مراجعه به روانشناس نكته ديگري كه از سوي اين روانپزشك موردتوجه قرارمي گيرد، ماجراي افت تحصيلي و تضعيف برقراري مهارت هاي اجتماعي از سوي اين افراد است. اوايل خرداد بود كه رئيس مركز هماهنگي هاي حوزه وزارتي آموزش و پرورش پيش بيني كرده بود كه در دوران پساكرونا، 32 تا 37 درصد افت تحصيلي در درس علوم و 50تا 63درصد افت يادگيري در درس رياضي، رخ خواهد داد. علي باقرزاده گفته بود كه طولاني شدن تعطيلي مدارس مي تواند باعث كاهش نرخ برگشت ناپذيري دانش آموزان به مدارس شود و افت يادگيري بر اثر انباشت افت در يادگيري هاي قبلي اتفاق خواهد افتاد. حالا رابطيان هم به همين موضوع اشاره مي كند. به گفته او، شايد آموزش مجازي براي دانش آموزان درون گرايي كه تمايلي به حضور در اجتماع يا كلاس درس ندارند خوشايند به نظر برسد چون آنها اغلب ترس از جواب دادن درس يا برقراري ارتباطات اجتماعي دارند، اما تداوم اين وضعيت باعث تضعيف بيشتر مهارت هاي ارتباطي آنها مي شود. براساس اعلام اين متخصص، يكي از بيشترين دلايل مراجعه نوجوانان به روانشناسان و متخصصان در دوران كرونا هم افت تحصيلي است: «جدي نگرفتن آموزش مجازي توسط دانش آموزان يكي از مشكلات اين دوران است كه موانع يادگيري را ايجاد كرده كه منجر به عقب گرد و ركود نظام آموزشي و سيستم يادگيري دانش آموزان مي شود.»

افزايش آمار بستري نوجوانان پيش از اين مديرعامل انجمن حمايت از بيماران اسكيزوفرني به همشهري گفته بود كه در دوران شيوع كرونا، با افزايش بستري بيماران اسكيزوفرني مواجه شده اند. با اين حال اما آماري از ميزان بستري هاي كلي به دليل بيماري هاي روان وجود ندارد. رابطيان، اما بدون اينكه آماري در اختيار داشته باشد، مي گويد كه از فروردين امسال، ميزان نوجواناني كه به دليل اختلالات روان، نياز به بستري داشته اند، بيشتر شده كه دليل آن هم شايع شدن افكار خشونت بين آنها در اين دوران است: «وقتي نوجوانان مجبورند زمان زيادي را در كنار ديگر اعضاي خانواده بگذرانند طبعا مشكلاتي پيش مي آيد كه آنها را از خانواده دورتر مي كند. چون با توجه به اختلاف نظرهاي زياد بين والدين و نوجوانان، بيماري اعضاي خانواده يا خود آنها و مهم تر از همه سوگ هاي ناتمام، تقابل ها بيشتر شده و مشكلات رواني زيادي در افراد، به ويژه نوجوانان به وجود آورده است.»

ناتواني مالي در مراجعه به روانپزشك و مشاور به اعتقاد اين روانپزشك، فشار مشكلات اقتصادي هم يكي ديگر از دلايل اختلال روان در ميان گروهي از نوجوانان و مراجعه آنها به روانپزشك و متخصص روان است: «بيكاري والدين، ورشكست شدن پدر و فعاليت هاي اقتصادي كه در دوران كرونا مجبور به تعطيلي شده اند، مثل صاحبان تالارهاي پذيرايي، باشگاه هاي ورزشي يا مربيان ورزشي كه در مقاطع زيادي در دوران كرونا اجازه فعاليت نداشته اند، فشار مضاعفي را به خانواده ها ازجمله نوجوانان وارد كرده كه در موارد زيادي هم باعث افسردگي شديد آنها شده است؛ چرا كه با خانه نشين شدن والدين، مشكلات اقتصادي هم به مشكلات ديگر خانواده ازجمله نوجوانان اضافه شده است.» هر چند كه به گفته رابطيان، فشارهاي اقتصادي بر ميزان مراجعه خانواده ها و فرزندانشان به روانپزشك و مشاور، تأثير گذاشته است: «پروسه درمان هاي مربوط به مشكلات روان، طولاني است كه با نيمه رهاكردن آن، نوجوان، نااميدي بيشتري را تجربه مي كند. بنابراين با توجه به بالابودن هزينه اينگونه درمان ها بهتر بود شركت هاي بيمه در دوران كرونا، بخشي از اين هزينه ها را بر عهده مي گرفتند. توجه نكردن به مشكلات مربوط به روان، جسم را هم تحت الشعاع خود قرار خواهد داد و با تضعيف قواي ذهني، سيستم ايمني بدن افراد هم ضعيف مي شود و احتمال ابتلاي به بيماري كرونا و بار هزينه مالي بيشتري متوجه نظام سلامت كشور خواهد شد.»

خانواده ها نشانه هاي اختلال روان را جدي بگيرند اين روانپزشك تنها راه درمان مشكلات نوجوانان را، بازگشت روابط عادي به ويژه فضاهاي آموزشي مثل مدرسه مي داند تا كودكان و نوجوانان بتوانند در كنار آموزش كتاب هاي درسي، در ارتباط با همسالانشان، عواطف و احساسات شان را رشد دهند و سلامت روان خود را در برخورد با همشاگردي ها، معلمان، حياط مدرسه و داشتن فعاليت هاي مختلف جسمي و ذهني به دست آورند. اما همه اينها ملزم به داشتن شرايط سلامت و ايمني كافي براي ورود دانش آموزان به مدارس است: «بايد توجه داشت كه حتي با تمام شدن دوران كرونا هم همچنان با عوارض و معضلات مربوط به آن ازجمله افسردگي، گوشه گيري، استرس و اضطراب مواجهيم و بايد درمان را ادامه بدهيم، ولي راه درمان مشكلات مربوط به سلامت روان به ويژه در مورد نوجوانان تجربه زندگي عادي است.»

به گفته او، هم اكنون خانواده ها بايد از مشكلات، خواسته ها و نيازهاي فرزندان خود آگاه باشند و بدانند در دوران كرونا نوجوانان با مشكلات زيادي ازجمله اختلالات ناشي از استرس و اضطراب مواجه هستند كه تأثيرات زيادي بر جسم و روان آنها خواهد گذاشت. ممكن است بسياري از آنها دچار اختلال تطابقي شوند، يعني مدتي طول مي كشد تا بتوانند خود را با شرايط سخت پيش رو خصوصا سوگ و فقدان عزيزان، انطباق دهند: «در دوران سوگ كه معمولا بين 6هفته تا 3 ماه طول مي كشد، ممكن است نشانه هايي مثل افسردگي، پرخاشگري و ترس و اضطراب ديده شود.» او از خانواده ها مي خواهد تا نسبت به ديدن چنين علائمي هوشيار باشند و آنها را جدي بگيرند: «نبايد تصور شود، با توجه به شرايط شيوع كرونا، ديدن اين نشانه ها طبيعي است. چون اين موارد مي تواند در نوجوانان منجر به ايجاد افكار خودكشي شود. گاهي خانواده ها تصور مي كنند، شايد اين اقدامات جنبه نمايشي و جلب توجه داشته باشد، درصورتي كه در بسياري از موارد، مشكلات بسيار عميق است.»

وي افزود، نشانه هاي افسردگي در نوجوانان، تقريبا مشابه بزرگسالان است. البته شكل بروز آن در نوجوانان بيشتر با نافرماني و پرخاشگري همراه است: «كمك خانواده ها براي تغيير فضاي نوجوانان و بردن آنها به محيط هايي غيرسرپوشيده به تغيير فضاي آنها كمك خواهد كرد. شركت در كلاس هاي غيردرسي مجازي مثل كلاس هاي هنري، ورزشي، موسيقي يا نقاشي هم مي تواند تا حدودي كودكان و نوجوانان را سرگرم و آنها را از فضاي مجازي دور كند.» اين روانپزشك تأكيد مي كند كه طعنه زدن، تحقير كردن و نصيحت مداوم نوجوان، نه تنها كمكي به رشد شخصيت او نمي كند، بلكه سبب مي شود تا فرد مقاومت بيشتري در مخالفت داشته باشد.

مدارس، مشاور جذب كنند اين روانپزشك يكي از راهكارها را جذب روانشناس در مدارس مي داند تا در كنار آموزش كتاب هاي درسي، مهارت هاي ديگري هم به اين گروه سني آموزش داده شود. براي سؤال هايشان پاسخ بگيرند و به طور گروهي يا خصوصي، مشكلات خود را بيان كنند. گروه هدف براي چنين مشاوره هايي بايد تمام كودكان و نوجوانان باشند، نه فقط آنهايي كه به هر دليلي مشكلي دارند. اين جلسات مي تواند تنها شامل حرف زدن و گوش دادن باشد. آموزش حل مسئله، كنترل احساسات و عواطف، مديريت خشم و چگونگي برقراري ارتباطات اجتماعي به ويژه در دوران پاندمي كرونا مي تواند كمك بزرگي به اين افراد باشد. يكي ديگر از مسائلي كه نظام سلامت كشور بايد به آن توجه داشته باشد، واكسيناسيون دانش آموزان است كه هر چه زودتر بايد انجام شود تا آنها بتوانند به زندگي اجتماعي بازگردند.

حس استقلال نوجوانان به شدت آسيب ديده ليلا محمدي، روانشناس و مشاور درباره پيامدهاي پاندمي كرونا بر روان و اجتماعي شدن نوجوانان توضيحاتي به همشهري مي دهد. به گفته او، در دوره نوجواني مهم ترين عامل رشد، ارتباط با همسن وسالان است كه در دوران كرونا چنين عامل مهمي حذف شده است: «هم اكنون، فرصت آزمون و خطايي كه نوجوانان بايد براي برقراري ارتباطات اجتماعي داشته باشند از آنها سلب شده است؛ بنابراين مهم است كه بتوانيم اين وضعيت را جبران كنيم. قرار گرفتن همسالان در محيط هاي مجازي و گفت وگوي آزاد دانش آموزان با همديگر يكي از مواردي است كه مي تواند امكاني براي جبران اين كمبودها باشد.» به گفته او، مدرسه فضايي بود كه در آن مشكلات مهارتي و ارتباطي كودكان و نوجوانان، شناسايي مي شد؛ بنابراين انتخاب سرفصل هاي جديد و جايگزين آموزش حضوري مي تواند امكاني براي جبران اين كمبودها شود: «اين سرفصل ها بايد بسيار جدي و در كنار كتاب هاي درسي قرار گيرد؛ به گونه اي كه در تعطيلات تابستاني هم بتوانند جايگزيني براي كلاس هاي آموزشي مختلف آنها باشند.» اين روانشناس مي گويد: «گفت وگو در مورد موضوعات هدفمند نوجوانان هم مي تواند در اين خصوص مؤثر واقع شود. از بين رفتن فرصت آماده شدن براي برقراري روابط اجتماعي نوجوانان در مدرسه، خلئي است كه تقريبا جايگزيني براي آن وجود ندارد، اما تا حد امكان بايد شرايطي را براي تجربه آن به گونه اي ديگر يعني حتي الامكان در فضاهاي باز، به صورت گروهي يا مجازي ايجاد كرد. با توجه به اين كه در دوران كرونا نوجوانان مدام در خانه هستند، حس استقلال آنها به شدت آسيب ديده كه حتما بايد به آن توجه شود و امكاني براي تجربه اين احساس از طريق دادن مسئوليت به آنها فراهم شود.»

افزايش خشونت در خانه فروردين امسال، سازمان بهزيستي كشور، اعلام كرد كه حضور اجباري خانواده ها در كنار هم در دوران كرونا، خشونت هاي خانگي را بالا برده است. آمار مداخلات اورژانس اجتماعي هم بر اين موضوع صحه مي گذارد. با اينكه آمار دقيقي از افزايش ميزان خشونت خانگي از سوي بهزيستي اعلام نشده است، اما تأكيد شده كه بيشترين تماس هاي گرفته شده با اين مركز، در حوزه خشونت مربوط به آزارهاست؛ كودك آزاري، همسرآزاري، معلول آزاري و ساير خشونت هاي خانگي. محمدي، روانشناس هم به همين نكته بالا رفتن ميزان حضور افراد خانواده در كنار يكديگر و ايجاد تنش ها اشاره مي كند و مي گويد كه در اين وضعيت، مرزهاي رشد و خلاقيت نوجوانان از بين رفته و خارج نشدن نوجوانان از دايره رفتارهاي كودكانه باعث بروز تعارضاتي به شكل بروز خشونت بين اعضاي خانواده شده است. والدين هم كه قبلا هيچ آشنايي و تجربه اي از ماندن ساعت هاي طولاني در كنار فرزندان شان نداشته اند، از مراحل رشد شخصيتي فرزندانشان آگاه نيستند يا خودشان هم مشكلات شخصيتي زيادي دارند كه كار را سخت تر مي كند.

به گفته محمدي، والدين سختگير و مستبد در دوران كرونا بيشتر در مورد چگونگي برقراري ارتباط با نوجوانان خود با مشكل مواجه مي شوند؛ چراكه محدوديت زيادي براي فرزندانشان ايجاد مي كنند؛ بنابراين اگر به موقع، مواجهه درستي با روند اجتماعي شدن نوجوانان نداشته باشند، جبران آن ممكن است در آينده بسيار سخت و حتي غيرممكن باشد: «وابسته ماندن نوجوان به خانواده در آينده و در بزرگسالي مشكلات بسيار زيادي در روابط بين فردي براي آنها به وجود مي آورد. تعريف نوجوانان از هويت خود و همچنين يادگيري رفتار درست در 14 تا 17 سال، از طريق ارتباط گرفتن با ديگران به دست مي آيد؛ مثلا وقتي رفتار يكي از دوستان در جمع پسنديده نيست، همسالان به او گوشزد مي كنند، اما وقتي اين افراد در كنار هم قرار ندارند، رشد فرد و شناختش از خود، دچار آسيب مي شود و به نظر مي رسد هيچ جايگزيني براي آن وجود نداشته باشد. در 18تا 20سالگي هم كه زمان يادگيري چگونگي ورود به جامعه بزرگ تر و خودكفايي است، در دوران كرونا، كسب چنين مهارتي بسيار كم شده است.» به اعتقاد محمدي، اگر خانواده نتواند نقش خود را در رشد استقلال، اجتماعي شدن و احساس خودكفايي نوجوان به خوبي ايفا كند، نوجوان اميد و انگيزه اش را از دست مي دهد و زندگي را بدون هدف دنبال مي كند. زماني كه والدين به دليل بحران هاي موجود، ضعيف تر و ناتوان تر شوند، اين مسئله عمق بيشتري پيدا مي كند: «با توجه به تفكر صوري نوجوانان، آنها برنامه ها و اهدافي براي خود در نظر مي گيرند و براي رسيدن به آن تلاش مي كنند، اما هم اكنون هدف و آرزو چندان معنايي برايشان ندارد. تجربه نوجوانان از دوران كرونا معمولا تجربه بيماري، فقر، تورم، فقدان و ترس بوده كه از جنبه روان تحليلي بيشتر به سمت تجربه كردن مرگ مي رود تا اميد و زندگي. بر اين اساس، نوجوان احساس بي اثر بودن و مفيد نبودن مي كند.»

نقش فعاليت جسمي در ايجاد رفتارهاي جرأت مندانه به اعتقاد محمدي، فراگيرترين سيستمي كه مي تواند به نوجوانان در اين دوران كمك كند، نظام آموزش و پرورش است؛ هر چند كه به نظر نمي رسد اين نظام در شرايط فعلي سيستم جديدي ارائه دهد؛ بنابراين مي تواند از سيستم هاي رايج خود مدارس استفاده كند: «مدرسه تنها جايي است كه در دوران كرونا مانند باشگاه ورزشي، كلاس هاي هنري يا اردوهاي جمعي حذف نشده است. پس بهتر است از آن فضا كمك بگيريم تا در حد توان جلوي آسيب هاي دوران كرونا به دانش آموزان را بگيريم؛ مثلا جدي گرفتن فعاليت هاي جسمي نوجوانان، موضوع بسيار مهمي در شكل گيري رفتارهاي جرات مندانه آنهاست كه حتي از طريق مجازي هم حتما بايد دنبال شود. توجه داشته باشيم بيان شيوا و موجز و همچنين خوب گوش دادن مهارت بسيار مهمي است كه حتي در فضاي مجازي هم مي توان به خوبي آن را مديريت و دانش آموزان را هم به نوعي براي بهره مندي بهتر از اين مهارت كمك كرد.» به گفته او، آموزش و تمرين بيشتر اين مهارت مي تواند در ساعات غيردرسي و حتي در تعطيلات تابستان هم جريان داشته باشد. در كنار اين آموزش ها، والدين هم مي توانند فضاي امن و خلوتي را براي تخليه انرژي زياد نوجوانان درنظر بگيرند. شايد گذراندن ساعاتي در طبيعت يا فضايي خارج از شهر بتواند چنين امكاني را بيشتر در اختيار خانواده ها قرار دهد.

تأثير نااميدي والدين و اخبار منفي بر رشد شخصيتي نوجوان محمدي مي گويد با توجه به اينكه در دوران نوجواني نشخوارهاي ذهني افزايش پيدا مي كند، طبيعي است كه ناآرامي ذهن نوجوان در دوران پاندمي كرونا بيشتر شود و ذهن او مدام دنبال يافتن سؤالاتي در مورد حال و آينده باشد. بيكاري و نرفتن به مدرسه هم عامل بسيار مهمي براي دامن زدن ذهن او به اينگونه سؤالات است. نديدن دوستان و حضور نداشتن در محيط آموزشي، ميل او را براي رقابت و تلاش از بين مي برد و همه اينها شوق و اشتياق و اميد او را براي درس خواندن كمتر مي كند. به اين ترتيب، افكار منفي مدام در ذهنش تكرار مي شود و ترس بيشتري بر او غلبه مي كند. همه اين عوامل مي توانند بر رشد نوجوان در تمام طول زندگي تأثيرگذار باشند. نااميدي والدين و تجربه خود او از اخبار منفي هم باعث بروز بي هدفي، ضعف اراده و نوعي كاهلي و سستي ناخودآگاه مي شود كه مي تواند در شخصيت آينده اش تأثيرگذار باشد.
منبع خبر:
همشهري
   تاریخ: ۱۰:۱۸ - ۰۶/۰۵/۱۴۰۰   بازدید: ۱۶